>Orzecznictwo>NSA>2010 >

IV SA/Wr 96/09 → II OSK 1729/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

dnia 28 października 2010 r.

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 28 października 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej U. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 22 czerwca 2009 r. sygn. akt IV SA/Wr 96/09 w sprawie ze skargi U. K. na odmowę Dyrektora Dolnośląskiego Szpitala Specjalistycznego im. Tadeusza Marciniaka - Centrum Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie udostępnienia odpisu protokołu z sekcji zwłok
1. oddala skargę kasacyjną,
2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości od U. K. na rzecz Dyrektora Dolnośląskiego Szpitala Specjalistycznego im. Tadeusza Marciniaka - Centrum Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu

Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 22 czerwca 2009 r., SA/Wr96/09 oddalił skargę U. K. na odmowę Dyrektora Dolnośląskiego Szpitala Specjalistycznego im. T. Marciniaka – Centrum Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu z [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie udostępnienia odpisu protokołu z sekcji zwłok. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że podstawę do rozpoznania skargi stanowiły dwa akty prawne - ustawa z 30 sierpnia 1991r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89) oraz wydane na jej podstawie (art. 18 ust. 8) Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2006 r. w sprawie rodzajów i zakresów dokumentacji medycznej w zakładach opieki zdrowotnej oraz sposobu jej przetwarzania (Dz. U. Nr 247, poz. 1819 ze zm.) - obowiązujące w dacie wydanie zaskarżonej czynności.
Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy zakład opieki zdrowotnej jest obowiązany prowadzić dokumentację medyczną osób korzystających ze świadczeń zdrowotnych zakładu, w ust. 2 stanowi się, że zakład opieki zdrowotnej zapewnia ochronę danych zawartych w dokumentacji, o której mowa w ust. 1. Ustęp 3 wymienia podmioty, którym udostępniana jest dokumentacja, w pkt 1 mówi, że jest to pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy, bądź osoba upoważniona przez pacjenta - w pozostałych siedmiu punktach ustawa wymienia uprawnione podmioty, nie będące osobami fizycznymi.
Przedmiotem skargi jest odmowa udostępnienia małżonce zmarłego M. K. protokołu jego sekcji zwłok, w sytuacji, gdy skarżąca nie legitymuje się upoważnieniem udzielonym przez M. K. do wglądu do jego dokumentacji. Przywołane na wstępie rozporządzenie Ministra Zdrowia określa rodzaje dokumentacji i dzieli ją na indywidualną i zbiorczą (§ 1 rozporządzenia), indywidualną dokumentację zaś na wewnętrzną i zewnętrzną (§ 5); ust. 2 § 5 tego rozporządzenia stanowi zaś, że dokumentacją indywidualną wewnętrzną są w szczególności: historia zdrowia i choroby oraz historia choroby. § 10 rozporządzenia mówi, że historia choroby składa się z formularza historii choroby, dokumentów dodatkowych, które przykładowo wymienia oraz dokumentów wymienionych w ust. 2 § 10, które dołącza się na czas pobytu pacjenta w szpitalu - w ust. 4 zaś stanowi, że w razie wykonania sekcji zwłok do historii choroby dołącza się protokół badania sekcyjnego. Powołane przepisy rozporządzenia dają podstawę do stwierdzenia, że protokół z sekcji zwłok jest częścią, elementem - o ile taki dokument istnieje - historii choroby, ta zaś po myśli powołanego § 1 i § 5 rozporządzenia jest dokumentacją medyczną, tj. dokumentacją indywidualną wewnętrzną.
Mimo tego, skarżąca nie może w myśl art. 18 ust. 3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej otrzymać tego dokumentu, bo jest osobą nieuprawnioną. Nie posiada bowiem upoważnienia, o którym mowa w tym przepisie. Legitymacji takiej nie daje skarżącej stan, w jakim znajdował się jej mąż w czasie pobytu w szpitalu. Żaden przepis nie przewiduje dodatkowych uprawnień dla rodziny w sytuacji, gdy osoba hospitalizowana jest nieprzytomna. Z brzmienia tego przepisu wynika, że taksatywnie wymienia on katalog podmiotów uprawnionych do uzyskania dokumentacji. Jest to katalog zamknięty (tak też wyrok WSA w Gdańsku z 6 marca 2008 r., III SAB/Gd 7/07, wyrok WSA w Łodzi z 20 stycznia 2004 r., SA/Ł 1065/03).
Przepis art. 18 ust. 2 cytowanej ustawy nakłada na zakład opieki zdrowotnej obowiązek zapewnienia ochrony danych zawartych w dokumentacji medycznej. Pozwala to na stwierdzenie, że odstąpienie od tej zasady ma charakter wyjątku i tym samym nie może być interpretowane rozszerzająco. Takiego upoważnienia nie można wyprowadzić z art. 10 ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Ustawa ta i ustawa o zakładach opieki zdrowotnej to dwa niezależne od siebie akty prawne regulujące inne, niezależne od siebie kwestie. Pierwsza dotyczy pochówku, jego zasad i osób uprawnionych do tej czynności, druga między innymi określa osoby upoważnione do wglądu do dokumentacji medycznej. Należy podkreślić, że o ile obowiązuje akt prawny, który reguluje wprost i jednoznacznie daną kwestię, to niedopuszczalne jest domniemanie wyprowadzone na podstawie innych przepisów regulujących odmienne sprawy czy czynności.
Uprawnienia skarżącej do wglądu do dokumentacji medycznej zmarłego męża nie można wyprowadzić również z art. 922 kodeksu cywilnego, ponieważ § 1 tego przepisu mówi bowiem, że na rzecz spadkobierców przechodzą prawa i obowiązki majątkowe. § 2 tego artykułu stanowi, że nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby, niezależnie od tego czy są one spadkobiercami. Prawo do wglądu do dokumentacji medycznej nie ma charakteru majątkowego, jest to prawo związane z osobą zmarłego.
Organ nie ma obowiązku udostępnić dokumentacji również wtedy, gdy zainteresowana wyraziła zgodę na sekcję zwłok. Z treści art. 24 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej wynika, że decyzją w przedmiocie wykonania lub niewykonania sekcji podejmuje kierownik zakładu. Ustęp 3 tego artykułu mówi, że zwłoki osoby, która zmarła w szpitalu nie są poddawane sekcji, jeżeli przedstawiciel ustawowy tej osoby wyraził sprzeciw lub uczyniła to osoba za życia. Konsekwentnie przyjąć zatem należy, że uprawnienie do wyrażenia sprzeciwu na przeprowadzenie sekcji zwłok nie przysługuje po śmierci małżonkowi ani innym członkom rodziny, tak w linii prostej, jak i bocznej, zarówno w sytuacji pacjenta mającego pełną zdolność do czynności prawnych i dostateczne rozpoznanie, jak i pacjenta małoletniego lub ubezwłasnowolnionego, czy nie będącego w stanie wyrazić swojego zdania z dostatecznym rozeznaniem.
Niewątpliwie art. 18 ust. 2 i 3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej znajduje swoje źródło w art. 51 ust. 1 Konstytucji RP, stanowiącym, że nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawnienia informacji dotyczących jego osoby. Zasada prywatności, przyjęta w tym przepisie dała podstawę do wprowadzenia między innymi ustawy dotyczącej ochrony danych osobowych, której potwierdzeniem jest wymieniony i omówiony wyżej przepis ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Kierunek, dotyczący ochrony dokumentacji lekarskiej został podtrzymywany w obowiązującej od 24 kwietnia 2009 r. ustawie z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. Nr 52, poz. 417). Art. 26 ust. 2 tej ustawy stanowi, że po śmierci pacjenta do wglądu w dokumentację medyczną ma osoba upoważniona przez pacjenta za życia.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła U. K. zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie przepisów obowiązujących w chwili wydania wyroku. Zarzut błędnej wykładni przepisów prawa materialnego dotyczy w szczególności art. 18 ust 1-3 i art. 18d ust. l pkt 5 ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej oraz § 1, 5, 10 i § 52-53 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2006 r. w sprawie rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej w zakładach opieki zdrowotnej oraz sposobu jej przetwarzania.
Na tej podstawie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu bądź uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego;
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wykładnia przepisów prawa materialnego jest błędna. W oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej w zakładach opieki zdrowotnej oraz sposobu jej przetwarzania nie można rekonstruować pojęcia dokumentacji medycznej i ustalać jego zakresu. Delegacja ustawowa nie zawiera dla Ministra Zdrowia upoważniania do określenia w rozporządzeniu definicji legalnej pojęcia dokumentacji medycznej. Dokonania w rozporządzeniu klasyfikacja i podział dokumentacji medycznej nie może stanowić wystarczającej podstawy do tego, żeby określać zakres samego pojęcia dokumentacji medycznej i stosować do niego w całości ustawowe ograniczenia.
Dokonując wykładni przepisów rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny pominął i nie uwzględnił w rozważaniach brzmienia art. 18d ust. l pkt 5 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Przepis ten jest kluczowy, bo zawiera definicję legalną dokumentacji medycznej. Stanowi on, że przez dokumentacją medyczną, należy rozumieć określone w ustawie oraz przepisach odrębnych dane i informacje medyczne odnoszące się do stanu zdrowia pacjenta lub udzielonych mu w zakładzie opieki zdrowotnej świadczeń zdrowotnych. Dokumentacja medyczna w rozumieniu tej ustawy jest zatem zawsze dokumentacją medyczną pacjenta i odnosi się do jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu w zakładzie opieki zdrowotnej świadczeń zdrowotnych.
Ponieważ ustawa nie definiuje pojęcia "pacjenta", a zatem jego desygnat powinien zostać ustalony w oparciu o znaczenie, jakie przypisywane jest mu w języku potocznym zgodnie z obowiązującym w teorii wykładni prawa domniemaniem języka potocznego. "Uniwersalny słownik języka polskiego" Wydawnictwa PWN oraz "Mały słownik języka polskiego", Warszawa z 1994 r. określa, iż "pacjent" to "chory zwracający się po poradę do lekarza lub będący pod jego opieką". Zatem pojęcie osoby zmarłej nie mieści się w pojęciu pacjenta zakładu opieki zdrowotnej bowiem osoba taka nie jest chorym zwracającym się po poradę do lekarza lub będącym pod jego opieką. Protokół z sekcji zwłok nie mieści się w dokumentacji medycznej pacjenta w rozumieniu art. 18d ust. l pkt 5 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Dokonana przez Sąd w tym zakresie wykładnia gramatyczna przepisów rozporządzenia jest contra legem, bo sprzeczna jest z wykładnią systemową wewnętrzną. Nie można bowiem zmieniać i uzupełniać definicji legalnej zawartej w ustawie w drodze wykładni rozszerzającej przepisów wykonawczych do tej ustawy. Poza tym Sąd dokonując wykładni przepisów prawa nie odniósł się dostatecznie do kwestii, jaki charakter w prawie administracyjnym i cywilnym mają ludzkie zwłoki oraz jaki jest zakres ich prawnej ochrony i kto może nimi dysponować.
Zakres pojęcia dokumentacji medycznej (tj. dokumentacji medycznej pacjenta) określony w art. 18d ust. l pkt 5 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej nie jest tożsamy z zakresem dokumentacji medycznej określonej w § 1 i 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2006 r. Ograniczenia dla osób trzecich w dostępie do dokumentacji medycznej (dokumentacji medycznej pacjenta) określone w ustawie nie odnoszą się zatem wprost do protokołu z sekcji zwłok. Przedmiotem sekcji zwłok nie jest bowiem udzielanie świadczeń zdrowotnych pacjentowi. Protokół z sekcji zwłok jest najczęściej sporządzany poza zakładem opieki zdrowotnej udzielającym świadczeń zdrowotnych i tak też miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Sekcji zwłok zmarłego M. K. dokonano bowiem Katedrze Anatomii Patologicznej Akademii Medycznej we Wrocławiu, a śmierć jego nastąpiła natomiast w Izbie Przyjęć Dolnośląskiego Szpitala Specjalistycznego im. Tadeusza Marciniaka — Centrum Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu. Protokół z sekcji zwłok został jedynie dołączony dokumentacji medycznej pacjenta M. K. znajdującej się w Dolnośląskim Szpitalu Specjalistycznym im. Tadeusza Marciniaka we Wrocławiu.
Sekcja zwłok nie jest świadczeniem zdrowotnym, a osoba zmarła nie może być traktowana jako pacjent zakładu opieki zdrowotnej. Protokół z sekcji zwłok nie może być uznany za dokumentację medyczną pacjenta. W świetle wykładni gramatycznej oraz wewnętrznej wykładni systemowej trzeba stwierdzić, iż dostęp do protokołu z sekcji zwłok nie podlega ograniczeniom ustawowym wynikającym z przepisu art.18 ust. 1-3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Nie można też uznać, iż protokół z sekcji zwłok objęty jest dyspozycją normy prawnej wyrażonej w art. 26 ust. 2 cytowanej ustawy. Wykładnia celowościowa i logiczna przemawia za uznaniem, iż przepis ten odnosi się tylko do dokumentów medycznych dotyczących pacjenta, a zatem powstałych za jego życia, a nie po śmierci.
W kwestia dostępu do protokołu z sekcji zwłok nie jest zatem bezpośrednio uregulowana przepisami prawa i w tym zakresie istnieje luka w prawie. Może być ona jednak usunięta w drodze analogi legis (analogii z ustawy). Skoro art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych przyznaje najbliższej rodzinie prawo do dysponowania ciałem zmarłego, to tym bardziej powinna ona posiadać pełne prawo do informacji o przyczynach śmierci zmarłego i pełen wgląd do dokumentacji medycznej z sekcji zwłok, Tym bardziej, że to personel medyczny szpitala nakłaniał najbliższą rodzinę do wystąpienia o przeprowadzenie sekcji zwłok M. K., a takie zachowanie stanowi niemal zwyczaj w polskich placówkach medycznych, jak ustaliła skarżąca. W tej sytuacji osoba z najbliższej rodziny powinna mieć dostęp do protokołu z sekcji zwłok nawet, jeżeli zmarły nie udzielił jej przed śmiercią do tego szczególnego pełnomocnictwa.
Zasady logicznego myślenia uzasadniają dokonanie takiej wykładni przepisów prawa oraz posłużenie się analogią legis. Nie można ograniczać najbliższej rodzinie zmarłego w sposób nieuzasadniony prawa bezpośredniego zapoznania się z dokumentacją z sekcji zwłok, a tym samym ustalenia przyczyn zgonu osoby najbliższej. Wykładnia prawa nie może bowiem naruszać aksjologicznych podstaw systemu prawa wyrażonych w Konstytucji, takich jak zasada demokratycznego państwa prawnego i związana z nią zasada proporcjonalności oraz zasada ochrony rodziny. Nie można absolutyzować prawa do prywatności nadając mu całkowity prymat kosztem innych wartości chronionych w Konstytucji.
Dostęp do protokołu z sekcji zwłok jest niezbędny najbliższej rodzinie, żeby ustalić realną przyczynę zgonu M. K. oraz ewentualny związek pomiędzy przebytym wcześniej przez pacjenta zabiegiem medycznym a późniejszymi komplikacjami i zgonem. Bez dostępu do protokołu z sekcji zwłok M. K. nie można bowiem zrekonstruować w należyty sposób stanu faktycznego sprawy i określić, czy zaistniał błąd w sztuce lekarskiej oraz zachodzą przesłanki od wystąpienia przez osoby pośrednio poszkodowane z powództwem z art. 446 § 2 Kodeksu cywilnego.
Dyrektor Dolnośląskiego Szpitala Specjalistycznego im. T. Marciniaka - Centrum Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu w odpowiedzi na skargę kasacyjną z dnia 9 września 2009 r. wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu szeroko argumentował, dlaczego podziela ocenę prawną przyjętą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W postępowaniu przed NSA prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego sądu (art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz U Nr 153, poz. 1270 ze zm.). NSA jako sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie.
Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona, albowiem podniesione w niej zarzuty przeciwko zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nie są trafne.
Można się zgodzić ze skarżącą, że zawarte w art. 18d ust. l pkt 5 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej określenie "dokumentacja medyczna" nie obejmuje swym zakresem protokołu z sekcji zwłok. Niemniej jednak zgodnie z § 10 ust. 4 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2006 r. w sprawie rodzajów i zakresów dokumentacji medycznej w zakładach opieki zdrowotnej oraz sposobu jej przetwarzania (obowiązującego w dacie wydanie zaskarżonej czynności) w razie wykonania sekcji zwłok do historii choroby należy dołączyć protokół badania sekcyjnego. Skoro historia choroby wchodzi w zakres dokumentacji medycznej, to nie ulega najmniejszej wątpliwości, że wskazany przepis tworzy obowiązek dołączenia protokołu z sekcji zwłok do dokumentacji medycznej zmarłego pacjenta. Trafnie więc Sąd I instancji uznał, że reżim prawny udostępniania dokumentacji medycznej określony w art. 18 ust. 3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej ma zastosowanie również w odniesieniu do protokołów z sekcji zwłok. Przedstawiona interpretacja nie budzi zresztą najmniejszej wątpliwości w orzecznictwie sądów administracyjnych – por. w szczególności wyrok WSA w Warszawie z 10 listopada 2006 r., VII SAB/Wa 46/06, czy też wyrok WSA w Gdańsku z 11 lipca 2007 r., VII SAB/Wa 46/06.
Gdyby jednak przyjąć punkt widzenia skarżącej, to i tak nie uzyskałaby ona dostępu do protokołu z badania sekcyjnego jej zmarłego męża, ponieważ w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej nie ma przepisów, które regulowałyby tryb udostępniania tego dokumentu.
Warto wreszcie dodać, na co zresztą słusznie zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, że aktualnie obowiązująca ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta nie pozostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości, stanowiąc jednoznacznie w art. 26 ust. 2, że po śmierci pacjenta do wglądu w dokumentację medyczną ma osoba upoważniona przez pacjenta za życia.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.
Mając na względzie szczególny charakter rozpoznawanej sprawy, Sąd odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości na zasadzie art. 207 § 2 p.p.s.a.